oprogramowanie komputerowe arisco reklama: PRODUCENT OBUWIA PROFILAKTYCZNEGO WAŁĘSA & PALUCH s.c.

Domy Prawo O DPS, Kontakt

wstecz (aut. Andrzej Mielczarek – MEDI 1/2007; dps.pl 25.06.2007)

dr n. hum. Andrzej Mielczarek - Dom Pomocy Społecznej ”Na Skarpie" we Włocławku

Dla rehabilitacji szczególne znaczenie ma identyfikacja strukturalnych i funkcjonalnych zmian w procesie starzenia się organizmu jako czynnika ryzyka niepełnosprawności i powstawania nowych potrzeb rehabilitacyjnych. Wśród zmian inwolucyjnych na szczególną uwagę zasługują: strukturalne zmiany kości, stawów i mięśni oraz ich skutki, zdolność zachowywania zrównoważonej postawy ciała oraz zaburzenia w jej utrzymywaniu, upadki i śmiertelność po upadkach, a także zaburzenia psychiczne3.

Wysiłki lekarzy mogą utrzymać pacjenta przy życiu, ale często nie wystarczają, aby wyleczyć seniora z trapiących go schorzeń, zwłaszcza, że w tym wieku u pacjenta może występować kilka chorób jednocześnie. Poza tym zawsze, nawet po zakończonej sukcesem terapii, pozostają jeszcze skutki choroby, którymi należy się zająć. Przekroczenie granic wieku podeszłego i starczego oraz osiągnięcie wieku sędziwego sprzyja pojawianiu się różnorodnych deficytów zdrowia i sprawności. Dlatego w profesjonalnej pomocy skierowanej do seniorów ogromne znaczenie odgrywa rehabilitacja jako działanie zmierzające do stabilizacji i poprawy sytuacji starszego podopiecznego4.

Samo starzenie się organizmu jest czymś normalnym, nakładają się jednak na nie procesy patologiczne. Członkowie współczesnych społeczeństw uprzemysłowionego świata nie muszą obawiać się wielu schorzeń, które dziesiątkowały jeszcze ich dziadków. Były to z reguły choroby ostre i zapalne. Obecnie naszym największym problemem są schorzenia przewlekłe: choroby układu krążenia, nowotwory złośliwe i schorzenia układu pokarmowego. Zatrute środowisko jest sprawcą zapadania na alergie i dolegliwości układu oddechowego. Inne choroby powoduje stres, błędne odżywianie i ogólnie niezdrowy tryb życia.

Cel rehabilitacji geriatrycznej

Z pewnością rehabilitacja nie zastąpi terapii, gdyż koncentruje się jedynie na uszkodzeniu i dysfunkcji chorego narządu i ma na celu usunięcie jej przyczyn. Zajmuje się nie tylko usprawnieniem chorego narządu, ale przy aktywnej współpracy zmierza do przywrócenia sprawności całego ciała9.

Chociaż działania rehabilitacyjne nie odmłodzą i nie uzdrowią schorowanego człowieka, to jeśli będą prowadzone odpowiednio długo, poprawnie i konsekwentnie, istnieje szansa osiągnięcia wielu diametralnych zmian na lepsze i to w najróżniejszych wymiarach. Często podczas rehabilitacji senior może przebywać we własnym mieszkaniu i nie musi przenosić się do całodobowej placówki opiekuńczej. Jest bardziej samodzielny i niezależny, kompetentny i wydajny. Może się cieszyć lepszą jakością życia. Poprawie ulegają też jego relacje społeczne10. Rehabilitacja, gdy nie jest podejmowana zbyt późno, stwarza możliwość skutecznych postępów w leczeniu. Zmniejsza niebezpieczeństwo trwałego inwalidztwa, zapobiega rozwojowi wtórnych, niekorzystnych zmian takich jak: przykurcze, zaniki mięśniowe, zwyrodnienia stawów, zaburzenia troficzne, odleżyny, zniekształcenia kończyn, zaburzenia krążeniowo-naczyniowe. Wpływa na poprawę sprawności, a niekiedy nawet zwiększa szanse na przeżycie np. po zawale mięśnia sercowego, w schorzeniach pulmonologicznych, uszkodzeniach mózgu, rdzenia kręgowego w odcinku szyjnym. Dużą rolę odgrywa tu jednak również wczesne wdrożenie rehabilitacji socjalnej, pedagogicznej i zawodowej oraz wczesne podjęcie działań (przez np. służby socjalne, kadrę pedagogiczną) zmierzających do załatwienia ważnych spraw życiowych, których osoba ze znacznym stopniem niepełnosprawności zwykle nie jest w stanie sama załatwić11.

Rehabilitacja jest procesem złożonym, w którego realizacji powinni uczestniczyć nie tylko lekarze specjaliści, ale również wiele innych osób fachowo udzielających pomocy. Rehabilitacja u osób ze znaczną, długotrwałą dysfunkcją ustroju powinna być ciągła. Należy ją prowadzić przez cały czas leczenia szpitalnego, a w wielu przypadkach - kontynuować w warunkach ambulatoryjnych lub domowych, często przez szereg miesięcy lub lat, a czasami nawet przez całe życie chorego12.

Osoby niepełnosprawnej nie powinno wypisywać się ze szpitala i pozostawiać bez pomocy, bez środków do życia, z nierozwiązanymi podstawowymi problemami socjalnymi i życiowymi. Szczególnie ważna staje się rehabilitacja seniorów w wieku powyżej 80 lat. Konieczna jest wtedy rehabilitacja kompleksowa, świadczona przez wielu specjalistów, ponieważ pacjenci ci są niedołężni i cierpią na wiele złożonych problemów zdrowotnych, często typowych dla podeszłego wieku (choroba Alzheimera, choroba Parkinsona, osteoporoza, wielostanowe zmiany zwyrodnieniowe), na które nakładają się pourazowe obrażenia narządu ruchu. Do problemów zdrowotnych dołączają bardzo często: trudna sytuacja psychologiczna (depresja, paranoja), społeczna (brak rodziny) i ekonomiczna (niskie świadczenia emerytalno - rentowe).13

Podejście kompleksowe zapewnia zorientowanie na pacjenta, dobrą wymianę informacji, ustalenie celów i metod rehabilitacji oraz ocenę osiągniętych rezultatów. Ważnym zadaniem jest także edukacja rodziny seniora i angażowanie jej do współpracy14.

Zaburzenia lokomocji

Konsekwencją wielu schorzeń, urazów i zmian inwolucyjnych u osób starszych są często zaburzenia chodzenia, co ma oczywiście ogromne znaczenie w życiu codziennym chorego (samodzielne wykonywanie podstawowych czynności) oraz aktywności rodzinnej i społecznej. W grupie pacjentów po 60 roku życia często dochodzi do złamań bliższej nasady kości udowej. Oblicza się, że dotyczą one około 30% ludzi, zwłaszcza kobiet między 60 a 80 r. życia. Natomiast złamania okolicy krętarzowej stanowią następne 30% wszystkich leczonych w tej grupie wiekowej. Dochodzi do nich zwykle po brutalnych urazach, upadkach, najczęściej w mieszkaniu (77% przypadków). Jest to związane ze starzeniem się kości, ich zgąbczeniem, zanikiem beleczkowania, rozwojem zmian osteoporotycznych, zmniejszającą się stopniowo z wiekiem wydolnością ruchową pacjentów, pogorszeniem się ich stanu ogólnego, współistniejącymi lub przebytymi chorobami (niewydolnością oddechowo-krążeniową, cukrzycą, stanami po udarach mózgu, zmianami miażdżycowymi, chorobami reumatycznymi). Duży procent złamań bliższej nasady kości udowej w grupie pacjentów po 60 roku życia, współistniejące obciążenia ogólne, ryzyko wystąpienia groźnych dla życia powikłań (współczynnik zgonów 3-30%) powoduje, że złamania te stanowią nadal bardzo poważny problem leczniczy15.

Często potrzebna jest tu operacja ortopedyczna, której wynik nie zależy wyłącznie od techniki operacyjnej czy nowoczesnych implantów, ale również, lub przede wszystkim, od przed-, śród- i pooperacyjnej opieki geriatrycznej i rehabilitacyjnej 16. Skraca ona okres unieruchomienia, umożliwia szybką mobilizację ruchową, wczesną pionizację, naukę chodzenia przy balkoniku lub laskach łokciowych.

Przywracanie sprawności lokomocyjnej powinno stanowić zawsze nadrzędny cel każdego postępowania rehabilitacyjnego, dlatego też w usprawnianiu pacjentów w wieku podeszłym należy poświęcić dużo uwagi reedukacji chodu. Dotyczy to zarówno wnikliwego rozpoznania przyczyn zaburzeń jak i ćwiczeń praktycznych tej ważnej czynności motorycznej. Chód i utrzymanie stabilnej pozycji ciała są czynnościami wymagającymi sprawnej współpracy między innymi: układu nerwowego, narządów wzroku i ruchu. Ograniczenie tych możliwości jest zazwyczaj oznaką pogorszenia się sprawności jednego lub wszystkich narządów, czy układów. Dlatego przed przystąpieniem do nauki chodzenia należy dokonać oceny ich stanu, tj. zakresu ruchu w stawach kończyn, sity mięśni kończyn dolnych, ustawienia i długości kończyn dolnych, sity mięśni tułowia i kończyn górnych, sprawności ośrodkowego układu nerwowego (równowagi i koordynacji), wydolności układu krążenia i oddychania17.

Programy rehabilitacyjne dla osób starszych, w których oprócz ćwiczeń czynnych były ćwiczenia zmiany pozycji i nauka podnoszenia się po ewentualnym upadku, wykazały korzystny wpływ na możliwości wykonywania czynności życia codziennego i chód. Jak wynika z badań, na chód i bezpieczną zmianę pozycji u osób w podeszłym wieku wpływa wiele czynników, wśród których należy wymienić utrzymywanie równowagi, czy możliwości podniesienia się osoby starszej, która upadła. Dlatego elementy te powinny być uwzględniane w programach rehabilitacyjnych. Lęk przed upadkiem i niemożność poradzenia sobie podczas próby wstawania, sprawia, że wiele osób ogranicza swoją aktywność fizyczną i większość czasu spędza w pozycji siedzącej lub lezącej, co pogarsza wykonywanie przez nie podstawowych czynności życia codziennego i ich chód18.

Konsekwencje udaru mózgu

Wiele osób w wieku starszym przechodzi udar mózgu. Jest to zespół kliniczny charakteryzujący się nagłym wystąpieniem ogniskowego, a czasem również uogólnionego zaburzenia czynności mózgu, którego objawy utrzymują się dłużej niż 24 godziny. Po udarze radykalnym zmianom ulega nie tylko sprawność fizyczna, ale i intelektualna oraz emocjonalna chorego19. To zaburzenie czynności mózgu dotyczące najczęściej jednej strony ciała jest poważnym problem medycznym, co wynika z dużej śmiertelności oraz ciężkiego inwalidztwa. Po udarze pojawia się wiele zaburzeń w zakresie czynności wegetatywnych (mowy, żucia i potykania, oddychania, czynności zwieraczy), zaburzeń podstawowych funkcji motorycznych, np. zmian pozycji w czasie leżenia, trudności w pionizacji, zaburzeń czynności mięśni twarzy, zaburzeń w zakresie samoobsługi, złożonych czynności motorycznych (np. precyzyjnych ruchów dłoni) oraz zaburzeń emocjonalnych. Objawiają się one wahaniami nastroju, zespołem apatii, zobojętnienia, zaburzeniami kontroli zachowań afektywnych20.

Nagłe wystąpienie kalectwa w sposób radykalny zmienia styl życia chorego po udarze, zmniejsza jego możliwości kontaktowania się z otoczeniem i wywołuje lęk. Towarzysząca pacjentowi labilność emocjonalna w znacznym stopniu obniża jego wytrwałość i motywację do aktywnego udziału w rehabilitacji21. W wielu przypadkach udarom mózgu towarzyszą zaburzenia pamięci. Chory nie potrafi sobie przypomnieć nawet najważniejszych wydarzeń ze swej biografii. Na skutek amnezji pacjent może całkowicie zamknąć się w sobie, nie chcieć z nikim rozmawiać, a wzajemne kontakty z otoczeniem ograniczać do spraw niezbędnych22.

U niektórych chorych czynnikiem znacznie obniżającym jakość życia jest tzw. zespól płaczu. Dla osoby dotkniętej udarem oznacza to utratę lub zmianę jej dotychczasowego sposobu życia. Jest on przyczyną osobistego nieszczęścia i poczucia mniejszej wartości.

Trwająca praktycznie przez całe życie rehabilitacja po udarze mózgu, jako metoda leczenia, może zmniejszyć upośledzenie umysłowe i przeciwdziałać inwalidztwu. Pomocne w niej mogą być nowe odkrycia dotyczące centralnego systemu nerwowego. Naukowcy mówią dość powszechnie o tak zwanej "plastyczności mózgu". Pod tym pojęciem rozumie się zdolność mózgu do przyjmowania w przeciągu życia bardzo wielu bodźców poprzez zmysły. Zatem chory posiada obszerny potencjał działań rekonstruujących i kompensujących braki. Ma również rezerwy, do których może sięgnąć.

W rehabilitacji po udarze mózgu chodzi o celowe stymulowanie, tak aby pacjent zaczął korzystać ze wspomnianych rezerw. Najlepsze efekty osiąga się przy aktywizacji możliwie największej liczby zmysłów23. Terapeuta stara się sięgnąć też do nieświadomej pamięci ruchowej pacjenta i w ten sposób poprawić zakłóconą motorykę. Równie ważna jak rehabilitacja ruchowa jest ergoterapia. Przy pomocy prostych ćwiczeń z użyciem papieru, farb, drewna osiąga się emocjonalną i psychiczną stymulację chorego. Zadania powinny motywować do aktywnego zajęcia się swoją sytuacją życiową. W wielu przypadkach konieczna jest pomoc psychologa, ponieważ znaczna część chorych cierpi na zakłócenia psychiczne w zakresie przeżywania i odczuwania oraz popada w głębokie depresje24.

Ergoterapia może nie tylko usprawnić ruchowo osobę niepełnosprawną, ale także przywrócić jej wzajemne stosunki z otoczeniem, wpłynąć na polepszenie jakości życia, zapobiec różnego rodzaju powikłaniom, które wynikają z unieruchomienia chorego, nadmiernej wiotkości lub spastyczności, spowodować wcześniejszy powrót funkcji psychomotorycznych. Zatem już od pierwszych dni po udarze mózgu, rehabilitacja winna stanowić nieodłączny element terapii stosowany przez wielospecjalistyczny zespól. Zapobiega to powstawaniu powikłań, nauce ruchów nieprawidłowych, nadużywaniu istniejących już umiejętności, co rzutuje na proces zdrowienia25.

Jednak często rehabilitacja opiera się tylko na ćwiczeniach ruchowych, pionizacji i nauce chodzenia, następuje zbyt późno, trwa za krótko i prowadzona jest zbyt rzadko. Prawie wcale nie stosuje się terapii zajęciowej. Często po wypisie ze szpitala brak jest możliwości jej kontynuowania26, a przecież konieczne jest zadbanie o lepszy los chorego, trening jego pamięci przez właściwe zadawanie pytań, nieskrępowaną rozmowę. Najnowsze piśmiennictwo źródłowe dla aktywizowania podopiecznego zaleca wykorzystywanie zabiegów pielęgnacyjnych oraz wszelkich innych czynności wynikających z codziennej opieki nad nim. Im szerszy zakres takiej rehabilitacji, tym lepiej dla chorego, ponieważ wcześniej rozpoczęta rehabilitacja daje większą skuteczność. Zaawansowany wiek pacjenta jest przesłanką, która nakazuje zredukować oczekiwania odnośnie skuteczności tych zabiegów, choć oczywiście nie oznacza to, ze poprawa nie nastąpi. Zawsze należy spodziewać się zmian na lepsze. Przede wszystkim trzeba dążyć do przywrócenia pacjentowi sprawności ruchowej, dzięki której osiągnie maksymalną mobilność, a także będzie w stanie wykonywać podstawowe czynności samoobsługi. Im większa jest rzeczywista samodzielność osoby po udarze mózgu, tym większy jest jej komfort psychiczny i chęć uczestnictwa w codziennym życiu. Deficyty funkcjonalne w postaci niedowładów nie są przeszkodą dla samodzielności27. Po przebyciu udaru mózgu pozostają trwałe ślady i całkowity powrót do zdrowia z reguły nie jest możliwy. Fundamentalną zasadą pracy z tą grupą osób jest cierpliwość i zrozumienie ich problemów. Podstawowymi zasadami dotyczącymi rehabilitacji po udarze mózgu, poza jak najwcześniejszym jej rozpoczęciem, powinno być kontynuowanie jej w ośrodkach rehabilitacyjnych bezpośrednio po ustąpieniu ostrych objawów udaru, stosowanie intensywnych, różnorodnych ćwiczeń, o ile stan pacjenta na to pozwala oraz włączenie różnych technik instrumentalnych.

Choroba Parkinsona

Rehabilitacji geriatrycznej wymaga także choroba Parkinsona. To postępujące schorzenie neurologiczne, które mimo nawet najlepszej opieki medycznej prowadzi do zmniejszenia sprawności i z czasem do ograniczenia niezależności życiowej28. W Polsce według różnych danych żyje 60-80 tys. osób z chorobą Parkinsona. W związku ze starzeniem się społeczeństwa należy przypuszczać, że liczba chorych będzie wzrastać29. Objawy choroby Parkinsona pojawiają się i narastają stopniowo przez kilka lat. Początkowo chorzy zauważają pewne spowolnienie ruchowe i jakby niezgrabność w poruszaniu. Po pewnym czasie pojawiają się zaburzenia równowagi lub trudności z wykonywaniem takich prostych czynności jak wstawanie z krzesła, czy łóżka. Podstawowe objawy choroby to zwiększone napięcie mięśni (sztywność mięśniowa), spowolnienie ruchowe, drżenie spoczynkowe, pojawia się specyficzny rodzaj drżenia palców i kciuka. U chorych pojawiają się trudności z wykonywaniem ruchów precyzyjnych, mowa staje się cicha, niewyraźna, pojawiają się zaburzenia myślenia, pamięci, ślinotok i silne pocenie30.

W leczeniu choroby Parkinsona należy pamiętać o właściwej edukacji pacjentów, zachęcać ich do zwiększonej aktywności, stosowania właściwych leków. Duże znaczenie ma fizykoterapia i inne formy rehabilitacji, które mogą skutecznie poprawić jakość życia seniorów, odsunąć w czasie widmo niepełnosprawności, pomóc w reintegracji społecznej. Ich celem jest m. in. przywrócenie prawidłowej sylwetki ciała, pokonywanie trudności związanych z rozpoczęciem chodu, utrzymywanie pełnego zakresu ruchów w dużych stawach, poprawa motoryki precyzyjnej rąk, mimiki mięśni twarzy, fonacji i artykulacji, relaksacje mięśni. W rehabilitacji osób z chorobą Parkinsona można wykorzystać różne metody fizjoterapii. Bardzo zalecane są masaże lecznicze, pływanie w ciepłej wodzie i gorące kąpiele, magnetostymulacja o niskich wartościach indukcji31. Ponadto należy pamiętać o elementach psychoterapii, która może pomóc seniorowi odnaleźć się w nowej sytuacji życiowej. Zalecane są ćwiczenia grupowe i terapia zajęciowa32, szczególnie polecana jest gimnastyka poranna (ćwiczenia aerobowe, wzmacniające i rozciągające, co zdecydowanie poprawia elastyczność mięśni, zwiększenie sity prostowników). Ruch i stymulacja poprzez chodzenie, obciążenie stóp, rozcieranie, uciskanie, gorący prysznic, gorące okłady i smarowanie maściami łagodzą dolegliwości bólowe, towarzyszące tej chorobie, przejawiające się często w postaci zespołu niespokojnych nóg utrudniającego sen.

Aktywność fizyczna ma ogromne znaczenie psychologiczne, pozwala na ich większą niezależność: walcząc z objawami chorzy przestają być jej ofiarami. Ćwiczenia grupowe pozwalają przezwyciężyć samotność i izolację społeczną33. Ważna jest także muzykoterapia, która w specyficzny sposób stymuluje do reakcji ruchowych i emocjonalnych. W jej skład mogą wchodzić ćwiczenia głosu, śpiew w chórze, gra na instrumentach według własnych kompozycji, wybijanie rytmu, chodzenie w rytm muzyki, rytmiczne i dowolne ruchy ciałem oraz taniec34. Pacjenci sami przyznają, że muzyka pozwala im czuć się normalnymi, na jakiś czas zapomnieć o chorobie35, a ćwiczenia logopedyczne pozytywnie wpływają na poprawę mowy, pamięci, regulację natężenia głosu, a także zmniejszają zaburzenia potykania36.

Zmiany zwyrodnieniowe

U osób starszych często dochodzi do zmian zwyrodnieniowych w obrębie stawów, zwłaszcza biodrowych, które prowadzą często do znacznych dolegliwości bólowych, upośledzenia lokomocji i utraty samodzielności, pozbawiając chorego komfortu życia37. Po przeprowadzeniu leczenia operacyjnego często dochodzi do osłabienia sity mięśniowej, wadliwej postawy, niepełnosprawności czy utrwalonego stereotypu chodu. O końcowym wyniku leczenia decyduje odpowiednio prowadzona rehabilitacja. Obejmuje ona przygotowanie chorego do zabiegu, wczesną rehabilitację ruchową, a także późną rehabilitację. Stwierdzono, że wczesna kinezyterapia oraz szybka pionizacja korzystnie wpływa na brak powikłań krążeniowo-oddechowych u operowanych osób oraz następuje wyrównanie względnej długości kończyn dolnych. Jest to działanie bardzo skuteczne, poprawiające jakość życia poprzez wyeliminowanie dolegliwości bólowych i dające szansę szybszego powrotu do sprawności fizycznej. Także rehabilitacja ruchowa w późniejszym okresie wykonana z całą konsekwencją sprawi, że chód stanie się bardziej efektywny. Należy jednak pamiętać, że sztuczne stawy poddawane nadmiernym i często powtarzanym obciążeniom, mogą powodować lub przyspieszyć procesy materiałowego zużycia, czy złamań endoprotezy oraz wpływać na jej poluzowanie38.

Reasumując: pomoc rodzinna i instytucjonalna polega na dokładnym, dostosowanym do poziomu intelektualnego, poinformowaniu o przysługujących prawach, a także obowiązkach osoby zainteresowanej z jednej strony, z drugiej natomiast na uświadomieniu ich własnej wartości oraz aktywnym zachęcaniu tych osób do wyrażania swoich potrzeb nie tylko fizycznych ale i psychicznych39.

Rehabilitacja, szczególnie fizykoterapia jest bardzo wartościową metodą wspomagającą leczenie farmakologiczne choroby Parkinsona. Pozwala na jak najdłuższe utrzymywanie pacjenta w dobrej kondycji ruchowej, zapobiegając izolacji społecznej. Jednak dostępność do specjalistycznej rehabilitacji jest jeszcze niewystarczająca. Wskazane jest tworzenie specjalistycznych ośrodków rehabilitacyjnych i oddziałów geriatryczno - rehabilitacyjnych, które prowadziłyby zajęcia z tymi chorymi, jak również z innymi pacjentami w wieku podeszłym, jako grupą szczególnego ryzyka wystąpienia choroby Parkinsona40.

(W następnym artykule: O ergo- i kulturoterapii, a także odnośniki do cytatów i literatury).